Monday, August 21, 2006

गॉडी बॅरन (Gaudy Baron)

हे फुलपाखरू अतिशय सुंदर आणि झळाळत्या मखमली रंगांचे असते. उन्हाळ्यात कोरडया नाल्यांमधे ओल्या मातीवर आपल्याला ते सहज दिसू शकते. उडण्याचा भन्नाट वेग आणि वेडीवाकडी वळणे घेणे ही याची खासीयत. ह्याच्या नराच्या आणि मादीच्या रंगामधे थोडाफार फरक असतो आणि दोघेही आकर्षक दिसतात. यांची पिवळीधम्मक सोंडसुद्धा सहज लक्षात रहाते.

फुलपाखरांना दोन पुढचे आणि दोन मागचे पंख असतात. जेंव्हा प्रौढ फुलपाखरू कोषातून बाहेर पडते तेंव्हा त्याचे पंख ओले आणि आक्रसलेले असतात. हे फुलपाखरू कशाचा तरी आधार घेउन उलटे बसते आणि मग त्याच्या शरीरातील रक्त हे वेगाने पम्खातील रक्तवाहीन्यांमधून सर्वत्र पसरवले जाते. यामुळे पंखांना बळकटी आणि पुर्ण आकार येतो.

फुलपाखरांचे पंख हे थरांनी बनलेले असतात आणि त्याच्या खालच्या नलीकांमधून त्यांना प्राणवायूचा पुरवठा होत असतो. ह्या पंखांवर हजारो रंगीबेरंगी खवले एखाद्या घराच्या कौलासारखे बसवलेले असतात. ह्या खवल्यांचे आकार आणि प्रकार वेगवेगळे असतात. काही काही खवले तर अगदी केसांसारखेसुद्धा असतात. एखाद्या पक्ष्याला जशी त्याची पंखावरची पिसे उपयोगी ठरतात त्याचप्रमाणे फुलपाखराला याचे हे खवले उपयोगी ठरतात.

काही जातीच्या फुलपाखराच्या पंखांवर "वासाच्या" ग्रंथी असलेले खवले असतात. यामधून विशीष्ट प्रकारचा गंध सोडला जातो जेणेकरून त्याच जातीच्या नर माद्या एकमेकांकडे आकर्षीत होतात. काही फुलपाखरांची नक्षी ही आपल्या साध्या मानवी डोळ्यांना दिसू शकत नाही, अतिनील प्रकाशासारखी त्याची ठेवण असते जी फक्त दूसऱ्या फुलपाखरांनाच दिसू शकते. या फुलपाखरांचे रंग हे एकाच वेळेला वेगवेगळे कामे करू शकतात. नैसर्गीक समरूपता, धोक्याचा इशारा, मादीला आकर्षीत करणे, ऊष्णता साठवणे अशी बरीच कामे हे पंख करतात.

हे रंग लवकांमुळे किंवा विशीष्ट रचनेमुळे अथवा दोघांच्या एकत्रीकरणामुळे बनलेले असतात. या लवकांच्या वेगवेगळ्या प्रकारांमुळे वेगेवेगळे रंग येतात. दुसरा रंगांचा प्रकार ंहणजे रचनेपासून बनलेले रंग. हे रंग म्हणजे प्रत्यक्ष रंग नसून ते फुलपाखरांच्या पंखावरील खवल्यांच्या विशीष्ट रचनेमुळे आलेले असतात. ही रचना प्रकाश परवर्तीत करून रंग दर्शवते. मात्र याकरता प्रकाश कोणत्या कोनातून परवर्तीत होतोय ह्यावर रंग अवलंबून असतो. पावसाळ्यात रस्त्यांवर गाडीचे पेट्रोल पडलेले असते, त्यावर जर पाउस पडला तर ते सप्तरंगी चमकते तसेच हे रंग प्रकाश पडला की एकदम झळाळून उठतात.

यामफ्लाय (Yamfly)

पावसाळा म्हणजे कीटक, फुलपाखरे, पतंग बघण्याचा सर्वात उत्तं काळ. नवीन कोवळी पाने, फुले ह्यांची लयलूट असल्यामुळे या कीटकांना मोठ्या प्रंआणावर खाणे त्यांच्याकरता आणि त्यांच्या पिल्लांकरता उपलब्ध असते. ऍटलास पतंगासारखा जगातला सर्वात मोठा पतंगसुद्धा आपल्याला याच काळात आपल्या जंगलामधे सापडू शकतो. ग्रास डेमन, कॉमन रेड आय, यामफ्लाय यासारखी फुलपाखरे याच काळात आपल्याला दिसू शकतात.

यामफ्लाय हे छोटे पण अतिशय आकर्षक आणि उठावदार असे फुलपाखरू आहे. याच्या पंखाची वरची बाजू लालसर भगवी असते आणि वरच्या पंखाच्या टोकाला काळा रंग असतो. पंखाची खालची बाजू पिवळसर भगवी असते आणि त्यांवर अंगभूत नक्षी असते. पंखाच्या शेवटी लांब शेपट्या असतात. यांच्या टोकाला पांढरा रंग असतो आणि त्या शेवटी वळलेल्या असतात. वाऱ्याच्या झुळकीबरोबर त्यांची हालचाल होत असते आणि याच कारणाकरता त्यांचे भक्षक सहज फसून डोके समजून शेपटीवर हल्ला चढवतात. यांची उडण्याची पद्धत संथ, हळू आणि जमीनीलगत असते. जंगलातील रस्त्याच्या आसपासच्या कमी उंचीच्या झाडाझूडपांवर ही एकेकटी उडताना दिसतात. यांच्या अळ्या फिकट हिरव्या रंगाच्या आणि त्यांच्या अन्नझाडाच्या कोवळ्या पानासारख्या दिसतात. यामचे कोवळे कोंब आणि स्माईलेक्सच्या वेलीवर या अळ्या वाढतात. या अळ्यांना एका विशिष्ट्य लाल, मोठ्या मुंग्यांकडून संरक्षण मिळते.

मुंग्या ह्या खऱ्यातर फुलपाखरांच्या अळ्यांच्या प्रमूख शत्रू. पण ह्या "लायसँनीड" किंवा "ब्लु" वर्गाच्या फुलपाखरांच्या अळ्यांचे खास प्रकारचे सहजीवन बऱ्याच जातीच्या मुंग्यांबरोबर असते. ह्या सहजीवनामध्ये बरेच वेगवेगळे प्रकार आहेत. काही जातीमध्ये अळ्यांकडून मुंग्याना एक मधासारखा गोड द्राव मिळतो आणि त्याबद्द्ल मुंग्या त्यांचे संरक्षण करतात. तर काही जातींअध्ये ह्या अळ्या चक्क त्या मुंग्यांच्या पिल्लांचा अन्न म्हणून वापर करतात. जेंव्हा ह्या अळ्यांचा आकार वाढत जातो तेंव्हा त्यांच्या ग्रंथीमधून गोड द्राव स्त्रवण्याचे प्रमाण वाढत जाते. त्याचबरोबर त्यांना मुंग्यांकडून मिळणारे लक्ष आणि संरक्षण पण वाढत जाते.

Monday, July 24, 2006

ग्रास यलो (Grass Yellow)

फुलपाखरू म्ह्टले की डोळ्यासमोर जी पिवळी फुलपाखरे येतात ती ह्याच जातीची. याचे कारण ती अतिशय सहज आणि सर्वत्र मोठया संख्येने शहरात, बागेमध्ये, आपल्या घराच्या आसपाससुद्धा आढळतात. यांचा रंग अगदी पिवळाधम्मक असून वरच्या पंखांच्या टोकाला काळ्या रंगाची किनार असते. पंखांच्या खालच्या बाजूला काळसर, तपकीरी रंगांचे ठिपके असतात. यांचा आकार लहान म्हणजे ४/५ सें.मी.एवढा असतो. यांची उडण्याची गती एकदम संथ असते आणि बऱ्याचवेळेला ती जमीनीलगत उडत असतात. मात्र वेळप्रसंगी ती ऊंच उडून तिथल्या फुलांतील मधसुद्धा पिताना दिसतात. यांचे नाव जरी "ग्रास यलो" असले तरी ती गवतावरती बसतात किंवा वाढतात असे नाही. भारतात ही फुलपाखरे सर्वत्र आढळतात. त्याच प्रमाणे ती इतर आशीयायी प्रदेशात, आफ्रीकेत आणि ऑस्ट्रेलियातसुद्धा आढळतात.

ही फुलपाखरे आपण वर्षाच्या बाराही महिने बघू शकतो तरी सुद्धा ह्यांची संख्या पावसाळ्यानंतरच्या महिन्यात जास्त असते. बागांमध्ये झाडाभोवतीच्या आळ्यामध्ये किंवा जंगलामध्ये ओल्या / सुक्या ओढयामधे ही फुलपाखरे मोठया संख्येनी "चिखलपान" करताना आढळतात. हिवाळ्यात पहाटे आणि इतरवेळी रात्री ती लहान झुडपांच्या पानांच्या खाली विश्रांती घेताना दिसतात. काही काही वेळेस ३/४ फुलपाखरे शेजारी शेजारी सुद्धा बसलेली आढळतात.

आपल्याला जरी "कॉमन ग्रास यलो" सहज आणि सतत दिसत असली तरी ह्या फुलपाखराच्या काही दुसऱ्या जाती आपल्या इथे आढळतात आणि आपण जर बारकाईने त्यांचे निरिक्षण केले तर आपल्याला त्यांच्यातील फरक सहज ओळखता येऊ शकतो. यांच्यासारखीच दिसणारी दुसरी जात आहे "स्पॉटलेस ग्रास यलो". याजातीचे वरचे पंख थोडे निमुळते असतात आणि पंखाच्या वरचा रंग थोडा फिकट पिवळा असतो. उन्हाळ्याच्या वेळेस तर पंखांचा खालचा रंग अगदि वाळक्या पानासारखा आणि फिकूटलेला असतो. त्यांच्यावर काळसर / तपकिरी ठिपकेही दिसत नाहीत आणि म्हणूनच ही "स्पॉटलेस". "स्मॉल ग्रास यलो" नावाची दुसरी जात आहे मात्र ही इतर ग्रास यलो सारखी सहज सापडणारी नाही. ही जात ग्रास यलोपेक्षा आकाराने थोडी लहान असते. त्यांच्या पंखांची बाहेरच्या बाजूची किनार गुलाबी, लाल रंगाची असते. "थ्री स्पॉट ग्रास यलो" ही अजून एक जात, मात्र ही जात ओळखायला अतिशय कठीण आहे कारण त्यांचा आकार, रंग, उडण्याची पद्धत अगदि काही ग्रास यलोसारखी असते फक्त पंखावर एका ठिकाणी तीन ठिपके असतात जे उडताना अजिबात दिसत नाहीत.

Friday, July 21, 2006

ग्रास ज्वेल (Grass Jewel)

ग्रास ज्वेल हे भारतातील सर्वात चिमुकले फुलपाखरू आहे. याचा आकार जेमतेम १५ ते २२ मिलीमिटर एवढाच असतो. पंखाची वरची बाजू ही झळाळती निळी, जांभळी, तपकीरी असते. खालच्या पंखांच्या शेवटी काळसर चार ठिपके असतात. चारही पंखांच्या कडेला नाजूक, केसाळ झालर असते. पंखांना वरच्या बाजूला फिकट तपकीरी रंग आणि त्याच रंगाची रेघांची आणि ठिपक्यांची नक्षी असते. खालच्या पंखाच्या शेवटी झळाळते निळे चार ठिपके असून त्याच्याभोवती गडद काळा रंग आणि त्याबाहेर भगवा रंग असतो. सकाळच्या कोवळ्या उन्हात हे ठिपके एखाद्या रत्नासारखे चमकतात म्हणूनच हे "ग्रास ज्वेल".

हे फुलपाखरू सर्व भारतभर अगदी सहज आढळते, मात्र याचा आकार एवढा लहान असतो की ते पटकन सापडत नाही. सर्वसामान्यपणे गवताळ कुरणांमधे, मोकळ्या जागेवर अगदी जमीनीच्या लगत उडताना आपल्याला दिसू शकते. बागेमध्ये, नदी नाल्याजवळ आणि घनदाट अरण्यामधे सुद्धा जिथे सुर्यप्रकाश जास्त असतो तिथे ही जास्त आकर्षित होतात. सकाळच्या कोवळ्या उन्हात बऱ्याच वेळेला ही फुलपाखरे आपले पंख अर्धवट उघडे ठेवून "उन खात" बसलेली आढळतात. यांचा उडण्याचा वेग अतिशय संथ असतो. या फुलपाखरांचा आकार लहान असल्यामुळे अर्थातच त्यांना मध पिण्याकरता त्याहूनही चिमुकली फुले लागतात. मोठ्या पाकळ्या असलेली किंवा घंटेच्या आकाराची फुले यांच्या लहान सोंडेमुळे त्यांना मध पिण्याकरता चालत नाहीत.

या फुलपाखराची मादी अन्नझाडाच्या फुलाच्या, कळीच्या बाजूला एकेकटे अंडे घालते. अंडे एकदम लहान, चपट आणि हिरवट, पांढरट रंगाचे असते. अंड्यातून बाहेर आलेली इवलीशी अळी पुष्पदलांच्या आणि कळीच्या आजूबाजूला रहाते आणि त्यांवरच गुजराण करते. कोषसुद्धा जवळपासच्या फांदीवरच केला जातो आणि एका रेशमाच्या धाग्याने त्याला आधार दिलेला असतो. अगदी या फुलपाखरासारख्या दिसणाऱ्या अजून चार जाती आहेत. त्या म्हणजे टायनी ग्रास ब्लू, लेसर ग्रास ब्लू, पेल ग्रास ब्लू आणि डार्क ग्रास ब्लू. यांच्या सर्वसाधारण सवयी, हालचाली आणि रहाण्याची ठिकाणे एकच असतात.

Thursday, June 22, 2006

गोल्डन ऍंगल (Golden Angle)

पावसाळ्यात गोल्डन ऍंगल हे फुलपाखरू आपल्याला सहज दिसू शकते. याचा आकार मध्यम म्हणजे दिड ते दोन इंच एवढा असतो. यांचा रंग प्रामुख्याने गडद तपकीरी असून त्यावर पिवळ्या किंवा सोनेरी रंगाची नक्षी असते. त्याचप्रमाणे चारही पंखावर अर्धपारदर्शक ठिपके असतात. यांचे शरीर जाडसर आणि केसाळ असते. या फुलपाखराच्या पावसाळ्यात आणि उन्हाळ्यात वेगवेगळ्या रंगसंगती आढळतात. यांना ड्राय सिझन फॉर्म आणि वेट सिझन फॉर्म असे म्हणतात. यामुळे वेगवेगळ्या दोन हंगामात ही फुलपाखरे एवढी वेगळी दिसतात की ती भिन्न जातीची आहेत असेच पटकन वाटते. उन्हाळ्याच्या वेळेला ती एकदम पिवळी / सोनेरी समान, एकसारख्या रंगाची असतात आणि त्यावरील ठीपकेपण कमी असतात.

या फुलपाखराचा उडण्याचा वेग सुसाट असतो. ही एकदम झेप घेऊन झटक्यात उडतात आणि क्षणार्धात जवळच्या झाडाच्या पानाच्या टोकावर विसावतात. ही फुलपाखरे साधारण जमीनीलगत ऊडतात आणि या जातीचे नर स्वजातीच्या किंवा इतर जातीच्या फुलपाखरांचा कायम पाठलाग करताना आढळतात. बसताना नर आपले पुढचे पाय दोन्ही बाजूला फाकवून बसतो आणि त्याबाजूला त्याचे विशिष्ट वास ग्रहण करणारे केसासारखे दिसणारे खवले असतात. यामुळे एकंदर या फुलपाखराला दाढी आहे की काय असा भास होतो. ह्या जातीची फुलपाखरे पानगळीच्या जंगलांमध्ये जिथे सूर्यप्रकाश जास्त आहे तिथे आढळतात. मलबार फ्लॅट, फल्वस फ्लॅट ही फुलपाखरे साधारणत: या गोल्डन ऍंगलसारखीच दिसतात.

हे गोल्डन ऍंगल फुलपाखरू "हेस्पेरीडी" वर्गात किंवा सर्वसामान्य भाषेत "स्कीपर" या वर्गात येते. आजपर्यंत ३५०० या जातीची फुलपाखरे जगभरात नोंदली गेली आहेत, तर भारतात ३२० जातीम्ची नोंद झालेली आहे. ही फुलपाखरे आकाराने लहान किंवा मध्यम असतात आणि त्यांचे रंग सहसा काळपट, तपकीरी असून त्यांवर अर्धपारदर्शक ठिपक्याम्ची नक्षी असते. पंख त्रिकोणी असून, शरीर जाडसर आणि केसाळ खवल्यांनी झाकलेले असते. ही अतिशय चपळ आणि जलद उडण्याकरता प्रसीद्ध आहेत. यांची सोंड त्यांच्या शरीराच्या मानाने जरा जास्तच लांब असते आणि याच कारणामुळे ही फुलपाखरे लांब किंवा घंटेच्या आकाराच्या फुलांवर जास्त प्रमाणात आढळतात.

Wednesday, June 21, 2006

ग्रे पँन्सी (Grey Pansy)

पांढरट, राखाडी रंगाचे हे फुलपाखरू आणि त्यांवर बारीक गोळ्यांची नक्षी हे याचे रंगविशेष. पंखावर काळ्या, तपकिरी वळणदार रेषा आणि त्यामध्ये काळे, पिवळे, तपकिरी उठावदार ठिपके यामुळे हे फुलपाखरू चटकन ओळखता आणि लक्षात ठेवता येते. पँन्सी ह्या समुहातल्या सर्व फुलपाखरांच्या पंखांवर ही गोळ्यागोळयांची नक्षी असते. आपल्याकडे ६ जातीची पँन्सी दिसतात. ती म्हणजे ग्रे पँन्सी, लेमन पँन्सी, चॉकोलेट पँन्सी, पिकॉक पँन्सी, ब्लू पँन्सी आणि यलो पँन्सी. बऱ्याचवेळेला ही फुलपाखरे पंख पसरवून बसतात आणि त्यामुळे ती सहज ओळखता येतात. मात्र ह्यांचे पावसाळ्यात / उन्हाळ्यात रंग कमी अधीक गडद आणि वेगळे असतात. त्याचप्रमाणे यांच्या पंखांखालचे रंग अतिशय वेगळे असतात, यामुळे जर ही पँन्सी फुलपाखरे पंख मिटून बसलेली असतील तर सहज गल्लत व्हायची संभावना असते.

पुर्ण भारतभर आणि सर्व हंगामात हे फुलपाखरू आपल्याला दिसू शकते. मात्र पावसाळ्यात आणि पावसाळ्यानंतरच्या महिन्यांमधे ही आपल्याला मोठया संख्येने दिसतात. मोकळ्या मैदानात, गवताळ कुरणांमधे, पायवाटांवर, नदी नाल्यांच्या बाजूला ही जास्त आढळतात. सकाळच्या कोवळ्या उन्हात ही जास्त उडताना दिसतात आणि एखाद्या फांदीच्या टोकावर बसून आजूबाजूला टेहेळणी करतात. बऱ्याच वेळेला इतर फुलपाखरांच्या पाठीमागे जलद उडत जाउन, त्यांचा पाठलाग करून त्यांना पळवून लावतात. घाणेरी, झेंडू, कॉसमॉस या जास्त मध असणाऱ्या फुलांवर ती आकर्षित होतात.

यांची अंडी आणि अळ्या या कोरांटी आणि इतर जातीच्या झाडांवर असतात. अंडी एकेकटी टाकली जातात आणि अळ्या ह्या काळसर रंगाच्या असून त्यांच्या अंगावर फांद्या असलेले काटे असतात. "निम्फॅलीड" जातीतील ही फुलपाखरे जलद उडण्याकरता प्रसीद्ध आहेत. तसेच त्यांचे रंगही आकर्षक, उठावदार आणि वेगवेगळ्या रंगसंगती असलेले असतात. यांना सर्वसाधारणपणे "ब्रश फुटेड" म्हणून संबोधले जाते कारण यांच्या पुढच्या पायांच्या आजूबाजूला काही वेळेस लांब, दाट केसासारखे खवले असतात आणि ते लांबून केसाळ ब्रशसारखे दिसतात. या जातीच्या फुलापाखरांची संख्या जगात सर्वात जास्त आहे. यांच्यामध्ये एवढी विवीधता असल्यामुळे त्यांची वर्गवारी वेगवेगळ्या उपजातींमधे केली आहे.

सिल्वरलाईन (Silverline)

कलाबूत असलेले सिल्वरलाईन.
"सिल्वरलाईन" हे फुलपाखरू जेमतेम एक इंचाच्या आसपास असते पण याचे झळझळीत आकर्षक रंग त्याला एक वेगळाच उठाव देतात. यांच्या पंखांची खालची बाजू फीकट पिवळसर रंगाची असून त्यावर भडक लालसर गडद भगव्या रंगाचे पटटे असतात. या पटटयांच्या कडांना काळी किनार असते. सर्वात आकर्षक आणि उठावदार गोष्ट म्हणजे या भगव्या पटटयांच्या मधोमध एक बारीक चंदेरी / रूपेरी कलाबूतीप्रमाणे ओळ असते. आणि म्हणूनच हे "सिल्वरलाईन". एखाद्या भरजरी शालूवर जसे छान जरीकाम केलेले असते तसेच काहीसे या फुलपाखरावरसुद्धा असते. उन्हात हे सगळे रंग चमकताना बघणे म्हणजे खरोखरच अविस्मरणीय दृश्य असते. यांचे पंख त्रिकोणी निमूळते असतात. खालच्या पंखांच्या टोकाला दोन बारीक शेपटया असतात आणि खालची शेपटी वरच्या शेपटीपेक्षा जास्त लांब असते. पंखांची वरची बाजू गडद असून त्यावर भगवे पटटे असतात. "ब्लू" जातीतील हे फुलपाखरू असल्यामुळे नरांना पंखाच्या वरच्या बाजूला निळसर झळाळी असते. यांचे पोट जाडसर असून त्याचा रंगसुद्धा फिकट पिवळसर असतो आणी त्यावर गडद काळ्या रंगाचे गोल पटटे असतात.

ही फुलपाखरे साधारणत: पावसात आणि त्यानंतरच्या काळात सहज दिसतात. हे फुलपाखरू उडताना झटके देत उडते. मात्र जेंव्हा ते फुलावर बसून मध पीत असते तेंव्हा अतिशय शांत बसते त्यामुळे त्याचे छायाचित्र घेणे सहज शक्य होते. पण जर का त्याचे लक्ष विचलीत झाले तर ते वेडीवाकडी वळणे घेत लांब उडत जाते आणि त्याचा पाठलाग करणे अशक्य असते. त्यांच्या पंखांचा वरचा रंग एवढा काही वातावरणात मिसळून जातो की ते परत सापडणे खूप कठीण असते. या फुलपाखराच्या इतर आठ उपजाती भारतात सापडतात पण त्यातसुद्धा "लॉंगबॅडेड सिल्वरलाईन" आणि "शॉट सिल्वरलाईन" अधीक सहज दिसतात.

हे फुलपाखरू त्याच्या बचावासाठी "खोटे डोके" असल्याचे उत्तम तंत्र वापरते. आपण जर बारकाईने त्याच्या खालच्या पंखाच्या शेवटी बघीतले तर आपल्याला त्या तीथे त्याचे डोळे, दोन मिश्या, तोंडाचा भाग अशी नक्षी सहज दिसून येते. बसतानासुद्धा ते हा पंखाचा भाग सतत हलवत आणि एकमेकांवर घासत बसते ज्यामुळे हे फुलपाखरू आपले डोके सारखे हलवत आहे असा भास होतो. या हालचालीमुळे आणि "खोटया डोक्याच्या" आभासामुळे त्यांचे भक्षक, पक्षी आणि सरडे त्यांच्या खोर्टया डोक्यावर हल्ला करतात आणि त्यांच्या तोंडात फक्त पंखाचा काही भाग उरतो. तेवढया वेळात वेडीवाकडी वळणे घेत हे फुलपाखरू लांब आणि सुरक्षीत जाउन बसते आणि त्याच्या जीवावरचे फक्त शेपटावर निभावते.

Wednesday, May 24, 2006

कॉमन जझबेल (Common Jezebel)

फुलपाखरे म्हटली की आपण ती रंगीबेरंगी आहेत असे लगेच म्हणतो मात्र बऱ्याचवेळा खुपशी फुलपाखरे ही काळ्या किंवा मातकट रंगाची असतात. पण हे कॉमन जझबेल फुलपाखरू मात्र खऱ्या अर्थाने रंगीबेरंगी असते. हे फुलपाखरू भारत आणि आसपासच्या देशातच फक्त आढळत असले तरे आपल्याला हे फुलपाखरू अतिशय सहज आणि सर्वत्र आढळते. अगदी शहऱ्यातल्या गजबजलेल्या भागात, बागांत, आसपासच्या जंगलात संपुर्ण वर्षभर हे फुलपाखरू आपण पाहू शकतो. हे फुलपाखरू मध्यम आकारचे असून त्याच्या पंखांचा वरचा रंग पांढरा असतो आणि त्यावर काळे पटटे असतात. पंखांचा खालचा रंग गडद पिवळा असून त्यांच्या कडेला साधारणत: पंचकोनी उठावदार भगव्या रंगाचे मोठे ठिपके असतात. पंखावरील शिरांची जाळी ठळक काळ्या रंगाची असते आणि त्यामुळे त्या पिवळ्या / भगव्या रंगांना एकदम "फ्रेम" केल्यासारखा उठाव येतो. इतर फुलपाखराचे वरचे रंग उठावदार असतात मात्र याच्याउलट या फुलपाखराचे बाहेरचे रंग जास्त ऊठावदार असतात.

ह्या फुलपाखरांना जास्त मध असलेली फुले खुप प्रिय असतात त्यामुळे बागेमधील घाणेरी, झिनीया वगैरे फुलांवर ती सतत येत असतात. दिवसा उन्हे चढल्यावर आणि दुपारी यांची जास्त वर्दळ असते. एरवी संथ उडणारी ही फुलपाखरे धोक्याच्या वेळी मात्र भन्नाट वेगाने उडून लांब जाउ शकतात. हे फुलपाखरू मधाकरता लहान झुडपांच्या आसपास, जमिनीलगत उडते. पण बऱ्याच वेळेला जेंव्हा मोठया वृक्षांना बहर येतो तेंव्हा त्यांच्या फुलांवर इतक्या उंचावरसुद्धा ती आपल्याला उडताना दिसतात.

ह्या फुलपाखराची मादी अंडी "लोरॅंथस" सारख्या बांडगुळांवर घालते. ही अंडी गोलाकार आणि पिवळ्याधम्मक रंगाची असून १०/१२ एका वेळी, एका जागी घातली जातात. सैन्यातील एखाद्या शिस्तबद्ध बटालियन प्रमाणे त्यांचे सगळे व्यवहार शिस्तीत, एकाच वेळेला होतात. अगदी अंडयातून बाहेर येण्याच्या वेळेपासून ते लहान असताना खाताना, बसताना त्या एकत्र, एकाच दिशेला तोंड करून बसतात. इतकेच काय पण कात टाकयची त्यांची वेळसुद्धा एकच असते. अगदी या फुलपाखराप्रमाणेच दिसणारे दुसरे एक फुलपाखरू भारतात सापडते त्याचे नाव आहे "पेंटेड सॉ टूथ", मात्र ते आपल्याला मुंबईत बघायला मिळत नाही.

Wednesday, May 10, 2006

ब्लु ओकलीफ (Blue Oakleaf)

कुठलाच प्राणीजीव हा सुऱइत नाही. त्याला कायं त्याम्च्या भ़अकाम्कडून मारले जाण्याचा धोका असतो आणि त्यातुन ते जर दुर्बल, बिनविषारी, अचपळ असतील तर त्याम्ना जास्तच धोका असतो. असे प्राणी, प़ई, किटक आजूबाजूच्या निसर्गाशी एवढे समरूप होऊन जातात की, त्याम्ना त्या आजूबाजूच्या वातावरणामध्ये वेगळे आपल्याला ओळखताच येत नाही आणि मग त्याम्चा त्याम्च्या भ़अकाम्पासुन सहज बचाव होऊ शकतो. असा बचाव होण्याकरता निसर्गाने त्याम्ना वेगवेगळ्या देणग्या दिल्या आहेत.

बरेचसे प्राणी हे सुक्या किम्वा ओल्या पानासारखे दिसतात. इतर प्राणी सुक्या दगड किम्वा मातीसारख्या रम्गाचे असतात तर काही प्राणी, किटक हे एखाद्या प्राण्याच्या/पय़ाच्या विष्टेसारखे दिसतात. कोणीकोणी तर भयावह अशा चेहेर्याची किम्वा घाबरवणारया डोळ्याम्ची ऩई असलेले असतात आणि यामुळे त्याम्चा त्याम्च्या भ़अकाम्पासुन सहज बचाव होऊ शकतो. हे सर्व प्राणी खाण्यायोग्य असतात आणि म्हणुनच त्याम्ना ऱअणाची गरज पडते. सहसा हे प्राणी निशाचर असतात आणि दिवसभर ते आपल्या निसर्ग समरूपतेचा फायदा घेऊन शाम्त, हालचाल न करता बसून असातात. त्यामुळेसुद्धा त्याम्चा बचाव होऊ शकतो.

निसर्गामधे समरूप होण्यासारखे सर्वात मोठे उदाहरण म्हणजे हे ब्लु ओकलीफ फुलपाखरू. जेम्व्हा हे फुलपाखरू बसलेले असते तेम्व्हा त्याच्या पम्खाची बाहेरची बाजू म्हणजे निव्वळ एक सुकलेले, देठ असलेले पानच असते. सुकलेल्या पानावर जेवढे काही रम्ग, आकार असतात ते सर्व काही रम्ग, आकार अगदी हुबेहुब तुंहाला ह्या फुलपाखरावर सापडतील. एखाद्या सुकलेल्या पानावर जशा शिरा, ठिपके, कुजलेला भाग अथवा बुरशी आल्यावर डाग असतात ते डाग असे सर्व काही आकार, ऩई या फुलपाखरावर असते. तसेच प्र्त्येक फुलपाख्रावर वेगवेगळी ऩई, आकार, शिरा असतात.
या फुलपाखराच्या पम्खाच्या वरच्या बाजूला गडद नीळा, पाम्ढरा रम्ग असतो. उडतान मधूनच चकाकणारा नीळा रम्ग अतिशय छान दिसतो. मात्र या गडद नीळ्या रम्गाचासुद्धा हे फुलपाखरू फायदा करून घेते. एखादा प़ई जेम्व्हा हे नीळ्या रम्गाचे फुलपाखरू बघतो तेम्व्हा तो हा नीळा रम्ग ल़आत ठेवतो. तेवढ्या वेळात हे फुलपाखरू कुठेतरी गुपचुप दडून बसते. बसल्यावर त्याचा तम्तोतम्त पानासारखा आकार आणि रम्ग असल्यामुळे हे नम्तर दिसत नाही आणि प़ईसुद्धा नीळ्या फुलपाखराच्या शोधान पुढे निघून जातो. याची उडायची पद्धतसुद्धा वेडीवाकडी वळणे घेत जाणारी असते. फुलाम्वर बसण्यापे़आ हे फुलपाखरू सडलेली फळे, प्राण्याम्ची वीष्ठा याम्च्यावर बसणे जास्त पसम्द करते.

Thursday, April 20, 2006

ग्रास डेमन ( Grass Daemon)

पावसाळ्यात ग्रास डेमन हे फुलपाखरू आपल्याला अगदी सहज दिसते आणि ते ओळखण्यासाठीसुद्धा खुप सोपे असते. याचा आकार मध्यम असून त्यांचा रंग काळा असतो आणि त्यावर पांढरे ठिपके असतात. ही ठिपक्यांची नक्षी पंखांच्या वर आणि खाली दोनही बाजूंना असते. यांचे नर आणि मादी सारखे दिसत असले तरी यांचा ड्राय सिझन फॉर्म (उन्हाळ्यातील रंगसंगती) थोडासा वेगळा दिसतो. यावेळी त्यांचे पंख थोडेसे पिवळसर असतात आणि त्यावर लालसर तपकिरी रंगाची छटासुद्धा असते. पावसाळ्यात ही फुलपाखरे जेंव्हा पानावर बसतात तेंव्हा ती थोडेसे पंख उघडून बसतात आणि सतत ते पंख असे काही हलवतात की त्यांच्या ठिपक्यांच्या मुळे ते पंख चक्राकार फिरत असल्याचा भास होतो. यासाठी ते त्यांचे
खालचे पंख आधी हलवतात आणि ही क्रीया अर्धवट असतानाच वरचे पंखसुद्धा हलवायला सुरवात करतात. या त्यांच्या अजब आणि एकमेव वैशिष्ट्यामुळे त्यांना आपण जर एकदा बघितले तर ती आपण सहज ओळखू शकतो.
हे फुलपाखरू सहज दिसणारे असले तरी यांची उडण्याची पद्धत जलद आणि वेडीवाकडी वळणे घेत जाणारी असते. त्यातून याचा रंग काळा, पांढरा असल्यामुळे झाडीतील दाट काळोखात ती बसली तर पटकन दिसत नाहीत. मात्र यांचा वावर रानहळद, पेव या झाडांच्या आसपास असतो. कारण या जातींवर या फुलपाखराच्या माद्या अंडी घालतात. अंडी घालण्यापुर्वी मादी बऱ्याच झाडांचे आधी परिक्षण करते आणि जेंव्हा तीला एखादे झाड योग्य वाटेल तेंव्हाच त्या झाडाच्या पानाखाली आपले पोट वळवून एक लालसर रंगाचे, गुळगुळीत, गोलाकार अंडे घालते. अंडयातून बाहेर आल्यावर अळीअ प्रथम अंडयाचे टरफल मटकावते आणि नंतर त्या झाडाच्या पानाची एक छोटीशी वळवून आपल्याकरता खोली बनवते. इतर फुलपाखरांच्या अळीप्रमाणे ही अळीसुद्धा खादाड असली तरी थोडीशी लाजाळू असते आणि आपला खाण्याचा प्रोग्राम फक्त रात्रीच उरकते. अळीनंतर कोषसुद्धा त्याच झाडावर होतो आणि त्याचा रंगसुद्धा अळीच्य रंगाशी मिळताजुळता असतो. कोषाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची लांबलचक सोंड. ही सोंड त्यांच्या पंखाच्यासुद्धा बाहेर आलेली असते. अर्थातच प्रौढ फुलपाख्रराची सोंडसुद्धा शरीराच्यामानाने फारच मोठी प्रगत झालेली असते. "स्कीपर" जातीतील हे फुलपाखरू असल्यामुळे त्यांना फुलांतील मध खुप प्रिय असतो आणि त्यातून या लांबलचक सोंडेमुळे त्यांना घंटेसारख्या किंवा खोलगट फुलांतील मधसुद्धा सहज पीता येतो.

लार्ज ओक ब्लु (Large Oak Blue)

लायसॅनिड जातीतील हे बऱ्यापैकी मोठे फुलपाखरू. याच्या पंखांच्या वरचा झळाळता गडद निळा रंग जर एकदा का आपण बघितला तर परत आपण याला विसरणे केवळ अशक्य. या फुलपाखाराचा साधारणत: ४५-५५ मि.मि. असतो. पंखांचा वरचा रंग चमकदार, झळाळता निळा असून, नरांना त्याच्या कडेला बारीक काळी किनार असते तर माद्यांना ही किनार थोडी जाडसर असते. पंखांचा खालचा रंग मातकट तपकिरी असून त्यावर त्याच रंगाचे गडद ठिपके असतात आणि त्यांना पांढरी किनार असते.

हे फुलपाखरू दुर्मिळ नसले तरी ते सहजासहजी मात्र खचीतच दिसत नाही. पावसाळ्यामधे काहीवेळा आणि उन्हाळ्याच्या गरम महिन्यात ही फुलापाखरे दिसण्याची शक्यता जास्त असते. डोंगरऊतारावर, दाट झाडीमध्ये ही फुलपाखरे आढळतात. सहसा ही फुलपाखरे एकेकटी रहातात मात्र मी मे महिन्यामधे यांच्या मोठया झुंडी बांधवगडच्या (मध्य प्रदेश) जंगलात सतत ३/४ वर्षे बघितल्या आहेत. उन्हाळ्यात बऱ्याच वेळेला ही फुलपाखरे कोरडे ओढे, नाले यांच्या आसपास आढळतात. क्षणार्धात यांचा निळा रंग चमकतो आणि क्षणातच ती प्रचंड वेगाने गायब होतात. यांचा उडण्याचा प्रचंड वेग आणि वेडीवाकडी वळणे घेत उडण्याची पद्धत यामुळे ती आपल्याला सहज चकवा देतात. मात्र या फुलपाखरांना "चिखलपान" अतिशय प्रिय असल्याने ती परत परत त्या आणि आजूबाजूच्या ठिकाणी आपल्याला दिशू शकतात. बऱ्याच वेळेला दुसऱ्या फुलपाखरांना ही उगाचच हुसकावून लावतात आणि जवळपासच्या पानावर जाऊन परत टेहेळणी करत बसतात. नशीब चांगले असेल तर यांचे नर क्वचित आपले चारही पंख उघडून आपल्याला आकर्षक निळा रंगसुद्धा दाखवतात. फुले ही काही या फुलपाख्ररांना प्रिय नाहीत पण काही झाडांचा डिंक आणि मुख्यत्वे आंबाच्या पानांचा चिकट रस यांना खुप आवडतो.

बदाम, तामण या सारख्या झाडांवर या फुलपाखराची मादी एकेकटे अंडे घालते. जेंव्हा अंडयातून बारीक अळी बाहेर येते तेंव्हा तीचे लाल, मोठया मुंग्या रक्षण करतात. या मुंग्या भयानक चावऱ्या असल्यामुळे त्यांच्या वाटेला कोणी जात नाही आणि त्यामुळे या छोटया अळ्यांना पुर्ण संरक्षण मिळते आणि त्याबदल्यात त्या आपल्या शरीरातील एका विशिषट गोड द्रावाची भेट त्या मुंग्यांना देतात. ही देवाणघेवाण अळ्यांनी कोष केल्यावरसुद्ध थांबत नाही तर त्या प्रामाणिक मुंग्या कोषातून फुलपाखरू बाहेर पडेपर्यंत त्या कोषाचे सुद्धा रक्षण करतात.